HIER EN NU

HIER EN NU van de Haiku-ervaring

door Teunie Knöps – augustus 2010

Een haiku is het oproepen van een ervaring, die als een hier en nu gebeurtenis wordt voorgesteld. Daarom wordt een haiku meestal in de tegenwoordige tijd geschreven. Dit is niet noodzakelijk; er zijn ook andere manieren om het nu te suggereren:

Een tempel, waar
pioenen bloeiden, liep ik voorbij;
het spijt me nu.

Buson

Zonder jou erbij,
waren zij te diep, te groot,
die donkere bossen.

Issa

Toen mijn bijl neerviel,
diep in het winterbos- plotseling
de geur van hout

Buson

Dit zijn haiku, die uit het Japans zijn vertaald, waardoor het aantal lettergrepen niet altijd klopt!

Toch wint een haiku meestal aan intensiteit als deze in de tegenwoordige tijd staat.
De lezer kan zich beter inleven in het hier- en- nu moment en ervaart hetzelfde als waar de dichter getuige van was. Zoals in de volgende haiku:

Zijn vleugels wijduit
staat hij in de avondzon
de natte aalscholver

Stille maansikkel
een grote schaduw klapwiekt
over de vijver

Een laagstaande zon-
kale bomen werpen hun
schaduw ver vooruit.

Een onduidelijke haiku faalt. De suggestieve kracht ervan kan pas werken als de situatie helder is voor de lezer. Voor de westerse lezer is dat vaak anders dan voor een Japanse lezer (Japan is land van oorsprong haiku).  Een heilige berg zoals bijv. de Fuji zal voor de Japanse lezer direct herkenning oproepen…in dat geval mag een eigennaam in een haiku worden gebruikt. Elk woord in een haiku moet functioneel zijn, dit geldt ook voor de bijv. naamwoorden, zoals in de haiku hierboven, waarin “grote” schaduw een duidelijke functie heeft. Zo ook de “natte” aalscholver en “kale”bomen.
nbsp;
Voor de Japanner is de haiku nauw verbonden met een levensvisie, die vaak Zen genoemd wordt. Onder invloed van de grote dichter Basho heeft het in de haiku een grote expressie gevonden. In ’t kort gezegd: het gaat over het ervaren van de Eenheid. Er is overeenkomst met het ervaren van het “haiku-moment”.
Een leuke senryu hierover luidt:

Deze Zen-priester
-hoever is zijn verlichting?-
begint te sparen

onbekend

Het heden dat de haiku uitspreekt bevat verwijzingen naar het verleden en de toekomst. Vergankelijkheid en eeuwigheid geven aan dat nu-moment zijn diepste dimensie. Een goede haiku wordt direct doorleefd en door die meerdere keren te lezen dringt deze nog dieper door evenals de ruimere betekenis ervan.
De westerse lezer is gewend om aan het gebruik van symboliek een diepere betekenis te geven. Dit is niet verboden maar het kan een hindernis zijn om de haiku voldoende ernstig te nemen .Een haiku is een vinger, die rechtstreeks, zonder de omweg van de symboliek, naar de maan wijst…
“De ware poët is hij, die een paard een paard noemt, alsof dat nog nooit was gebeurd” (mevr. Van Toorn).
Voor de Japanner is de haiku, met zijn 17 lettergrepen, één ademtocht lang. Men kan dan een haiku hardop lezen zonder tussentijds te hoeven ademhalen. Dit geeft aan zijn beknoptheid een extra dimensie. Een haiku drijft op de adem van het leven zelf.

ik kijk de bloemen
uit hun knop, de blauwe- en
de goudenregen

Ook bovenstaande haiku kan in één ademtocht worden gelezen. Als lezer is er meteen de herkenning: het voorjaar komt laat en we wachten en wachten tot die knoppen eindelijk openbarsten. De woorden “blauwe”en “gouden” hebben in deze haiku bovendien een extra betekenis. Ze verwijzen naar de blauwe lentelucht en de zon. Het zijn geen vervangbare bijv. naamwoorden, die geen functie hebben, maar het zijn de namen van heesters, die iedereen herkent; zoals de berg Fuji voor de Japanners.
Een geslaagde haiku is een kristallisatie. Zoal de verschillende facetten van een kristal worden samengehouden door de innerlijke kracht van de kristalstructuur, zo staat of valt een haiku met de innerlijke kracht van het gevoel dat in de oorspronkelijke ervaring aanwezig was.
Een haiku is een wereld-in-het-klein. Een haikudichter slaagt erin:

To see a World a Grain of Sand
And a Heaven in a Wild Flower,
Hold Infinity in the palm of your hand
And Eternity in an Hour.

William Blake

Een Wereld te zien in een Korrel Zand
En een Hemel in een Wilde Bloem,
Die het Nu in de palm van je hand houdt
En Oneindigheid in het uur/ in de tijd.

De geciteerde haiku waarbij geen naam is vermeld zijn van haikudichters bij  o-o-go

Reageren is niet mogelijk